سوگواري براي جنگل هاي دنا

بهمن ايزدي * / www.dena2000.com

وقتي به فکر بيابان زدايي و جلوگيري از روند تخريب زادبوم ها تحت تاثير گسترش بيابان ها مي افتيم بلافاصله در ذهن مان اقدامات پيشگيرانه در حاشيه بيابان ها يا مناطق کويري مصور مي شود. اما وقتي به دقت عوامل بيابان زايي را بررسي مي کنيم بيشتر متوجه مي شويم بسياري از بيابان هاي موجود در روزگاري نه چندان دور جزء اکوسيستم جنگلي و حتي بانک ژنتيک گياهي کشور محسوب مي شدند که با دخالت هاي بي مورد و نا آگاهانه سودجويان به دشت هايي عاري از گياه و مملو از شن هاي روان تبديل شده اند. خوشبختانه هنوز در برخي از بيابان هاي کشور به عرصه هايي برمي خوريم که وجود تک درخت ها يا مجتمع چندين درخت کهنسال که به دليل اعتقادات مذهبي مردم يا محافظت آگاهانه زيستمندان از گزند تخريب در امان مانده اند، دليل مستندي بر وجود اکوسيستم جنگلي در زمان هاي گذشته بيابان هاي اخير کشور است. در چند دهه گذشته سوءمديريت يا نبود کارايي بخش دولتي موجب شده بدون در نظر گرفتن ملاحظات زيست محيطي نسبت به اجراي برخي از فعاليت هاي عمراني يا صنعتي نظير پروژه هاي جاده کشي، انتقال خطوط گاز و نفت، تبديل اراضي مرتعي به کشاورزي، سدسازي، شهرک سازي، ايجاد مجتمع هاي صنعتي و پتروشيمي و... به طبيعت کشورمان لطمات جبران ناپذيري وارد شود.

از جمله اتفاقات اخير تخريب جنگل هاي بلوط زاگرس مرکزي در منطقه استحفاظي دنا توسط شرکت ملي گاز به منظور انتقال خط دهم لوله گاز بندر عسلويه به مناطق شمال و شمال غرب کشور است. مجريان شرکت ملي گاز با وجود مسيرهاي ديگر که خسارت کمتري به طبيعت وارد مي کرد، مسيري را انتخاب کرده اند که هزاران درخت قرباني تصميمات نادرست آنان شده است و هم اکنون شام غريبان ديگري براي جنگل هاي ايران و علاقه مندان به طبيعت را رقم زده اند. آنان با شکستن تنه هاي بلوط، شاخه هاي انسانيت را هدف قرار دادند و هم اکنون دوستداران اين آب و خاک، خبر دلخراش هجوم به درختان بي پناه را با چشمان نمناک، بغض هاي شکسته و فريادهاي بريده به هم مي رسانند و در سوگ شام غريبان جنگل هاي زاگرس، به دليل بي رحمي برخي از همنوعان حضوري سرافکنانه، شرمسار و خاموش دارند.

در فاجعه پاک تراشي جنگل هاي بلوط دنا چند نکته مهم وجود دارد که پرداختن به آنها شايد تکراري هم باشد اما لازم است از مسوولان سازمان حفاظت محيط زيست به عنوان متولي منطقه حفاظت شده دنا سوال کنيم که در زمان تخريب جنگل هاي مظلوم دنا از حوالي روستاي سينه نمک تا حوالي بنستان و به طرف دشت جنوب غربي ميمند، به طول شش کيلومتر و به عرض 21 الي 28 متر که عرصه يي حدود 14 هکتار جنگل بلوط و گونه هاي ديگر گياهي ناحيه زاگرس پاک تراشي شده است، کجا تشريف داشتند؟ آيا وظايف اصلي آنان حفاظت و حراست از منطقه تحت مديريت شان است يا برآورد نوع و محدوده هاي تخريب و اعلام ميزان خسارت هاي قانوني؟ آيا وصول يک ميليارد يا 210 ميليارد تومان خسارت از متجاوزان، جبران حتي بخش کوچکي از فاجعه عظيم زيست محيطي موجود و تخريب موصوف را مي کند؟ و اگر بر اين باورند، بنده اعلام مي کنم که اگر 210 ميليارد تومان تبديل به 210 ميليارد دلار هم شود حتي قادر به احياي 10 اصله درخت جايگزين نخواهند شد و اگر اين را هم باز باور ندارند پاي صحبت زيستمندان منطقه دنا و جنگل نشينان زاگرس بنشينيد و گوش دل بسپاريد به باورهاي قلبي آنان که متاثر از دانش بومي شان و تجاربي که بر اثر موانست با طبيعت پيدا کرده اند، مي گويند هنگامي که بتوان به يک شاخه درخت نورس بنه يا بلوط يک عدد مشک آب يا يک عدد چقه (پالتو پشمين چوپاني) آويزان کرد که شاخه آن نشکند به اين معنا است که آن درخت بيش از يکصد سال سن دارد. قابل ذکر است اينجانب چند سال پيش و در جوار منطقه تخريب شده به همراه 42 نفر از کارشناسان طبيعت و محيط بانان زحمتکش در سايه يکي از درختان بلوط منطقه دنا ناهار را صرف کرديم و به استراحت پرداختيم، در زير درخت بلوطي که مانند درختان قلع و قمع شده چند قرن شاهد ريزش برف دنا بودند و شايد اصلاً فکر نمي کردند مهر ماه امسال پاييز دل انگيزشان توسط برخي انسان هاي نابخرد يکباره به زمستان مبدل شود و هرگز صداي غزل مستي بلبلان را بر شاخسار بهاري شان نشنوند.

حال مقايسه فرماييد که هيچ چيز ديگر و هيچ عدد و رقمي نمي تواند جبران کننده لطمه زيانبار و بحران زيست محيطي موجود باشد. آيا شما مي توانيد به موازات مدت زمان تخريب انجام شده، تنها يک درخت را جايگزين هزاران درخت قرباني شده کنيد که چوپان خسته از راه چقه خويش را به آن تکيه دهد و ديگر نگويد «کجاي اين شب تيره بياويزم قباي ژنده خود را؟»

شايان ذکر است عملکرد سازمان متولي در تخريب موصوف حتي بيانگر نوشدارو پس از مرگ سهراب هم نيست. متاسفانه عملکرد ضعيف سازمان هاي ذي ربط در نگهداري از ارزش هاي طبيعي، ملي کشور موجب شده است که ما هم به عنوان يک ايراني همواره شرمسار فرزندان خويش و نسل آتي باشيم.

گفتني است عوامل متعددي موجب بروز فاجعه زيست محيطي دنا شده است که از جمله مي توان به عدم هماهنگي سازمان هاي دولتي نظير اداره حفاظت محيط زيست و اداره منابع طبيعي کهکيلويه و بويراحمد اشاره کرد. شايد اگر در مورد تعيين مسير خط لوله گاز موصوف توسط سازمان هاي فوق بررسي جدي و هماهنگي لازم صورت مي پذيرفت و از موازي کاري پرهيز مي شد هم اکنون جنگل هاي شاداب و کهنسال منطقه دنا همچنان پناهگاه انواع پرندگان و مامن سنجاب هاي ناحيه زاگرس بود و جنگل مذکور ويران و تبديل به غمکده نمي شد.

شايد اگر در تصميم سازي هاي بخش دولتي حضور، مشارکت و مديريت جوامع محلي و حضور جدي دلسوختگان و حاميان محيط زيست را لحاظ مي کردند هم اکنون شاهد به مسلخ کشيدن انبوه درختان بي پناه که هر کدام شان در طول عمر 300 الي 400 ساله خويش به زمين و بشريت فايده رسانده اند، نبوديم.

شايان ذکر است منطقه 19ساله حفاظت شده دنا در حد فاصل چهار استان فارس، کهکيلويه و بويراحمد و چهارمحال و بختياري و اصفهان قرار دارد که به دليل گستردگي و مرتفع بودن آن و دارا بودن 47 قله فراتر از چهار هزار متر، از جمله ذخيره گاه هاي ژنتيک گياهي و جانوري و يکي از حوضه هاي مهم آبخيز کشور به شمار مي آيد که به دليل ويژگي هاي ارزشمند زيست محيطي حتي قابليت تبديل شدن به پارک ملي را دارد، اما به دليل مديريت ضعيف سازمان متولي در چند سال اخير شاهد تعرضات سود جويان به عرصه هاي طبيعي و خانواده هاي گياهي و جانوري منطقه هستيم که از جمله عوامل تهديد کننده و مخرب، هجوم چوپانان و عشاير به ارتفاعات، مراتع و زيستگاه هاي جانوري دنا است که از بهار سال 1386 شروع شد و همچنان با تعرض و چرا در مناطق امن دنا و نقاط حائز اهميت ديگر نظير شهلي آباد، چشمه آب اسپيد، تنگ رود قر، ارتفاعات گل پري، دره اتابکي، منطقه آسماني، برخي از ارتفاعات دناي شرقي و... ادامه دارد. موضوع موصوف و تجاوز به عرصه هاي استحفاظي مقدس دنا در وهله اول تخريب اکوسيستم کم نظير دنا و به هم خوردن تعادل و توازن اکولوژيکي دنا را به همراه داشته و ثانياً اعمال مديريت و اتخاذ رويه واحد متولي را مخدوش کرده و طي آن خسارت هاي زيست محيطي جبران ناپذيري را به مواهب طبيعي و انفال منطقه دنا به بار آورده است و اين در حالي است که منطقه مرتفع دنا به عنوان يکي از منابع مهم آبخيز کشور نقش موثري در تامين حدود نيمي از آب کشور و رونق اقتصادي چندين استان ايفا مي کند و حداقل به همين دليل بايد تحت حفاظت ويژه يي قرار بگيرد که کوچک ترين آسيبي به گونه هاي گياهي و جانوري منطقه و استپ هاي ارتفاعات گوناگون آن وارد نشود. نگارنده تاثيرات شوم هجوم گله داران و تخريب موصوف را در روزنامه همشهري شماره 4330 مورخ 9/5/86 به نظر مخاطبان رساند و طي آن نيز پيگيري هاي مکاتبه يي و شفاهي با مسوولان سازمان محيط زيست داشته است که متاسفانه به دليل بي توجهي مسوولان امر ادامه روند تخريب و تجاوز به عرصه هاي مرتفع دنا اثرگذارتر بوده است. در بهار و تابستان امسال نيز شاهد تجاوز گسترده گله داران به عرصه هاي جديد در دنا بوديم و بسياري از مراتع محل چراي کل و بز و وحوش دنا مورد بي مهري و تاخت و تاز و تخريب آنان قرار گرفت و سازمان حفاظت محيط زيست صرفاً نقش نظاره گر و عامل برآورد ميزان بروز خسارت هاي حقوقي و قانوني را داشت. شايد ادامه همين بي توجهي ها و عدم حضور موثر مسوولان در حوزه هاي تحت مديريت شان يکي از عوامل اصلي تشديد تخريب و از بين رفتن جنگل هاي بلوط سينه نمک است که تحت تاثير آن اداره منابع طبيعي ياسوج خود را مختار به صدور مجوز تخريب درختان بلوط زاگرس در عرصه يي مي کند که جزء مناطق استحفاظي و تحت سرپرستي اداره کل حفاظت محيط زيست استان کهکيلويه و بويراحمد است. به هر تقدير فاجعه دلخراش قرباني شدن جنگل هاي بلوط زاگرس مياني زخمي است بر پيکر طبيعت مظلوم کشورمان که هيچ مرهمي ندارد. اما انتظار مي رود با بروز حساسيت موجود جامعه نسبت به فاجعه غيرقابل جبران دنا و ابراز انزجار جانبداران محيط زيست از واقعه اسفناک مذکور، سياستگذاران و مجريان طراز اول کشور با حمايت بيشتر از طبيعت کشورمان و ريشه يابي بحران زيست محيطي دنا نسبت به معرفي متجاوزان و تعمد يا اهمال کاري مسوولان ذي ربط و نهايتاً مجازات دست اندرکاران اقدام کنند تا در آينده شاهد توقف تخريب طبيعت و عدم بروز اشتباهات از جانب مسوولان و سازمان هاي ذي ربط حافظ اکوسيستم هاي گوناگون کشور باشيم. بديهي است در اين صورت نيز افراد سودجو بيشتر متوجه عواقب شديد تعرض و تصاحب ارزش هاي ملي، طبيعي کشور مي شوند.

*رئيس هيات مديره کانون سبز فارس